استفاده از گیاهان برای حفظ سلامت و تهیه فرآوردههای طبیعی سابقهای طولانی در فرهنگهای مختلف دارد. امروزه نیز گیاهان دارویی بخش مهمی از طب سنتی و مکمل را تشکیل میدهند؛ با این تفاوت که بررسی علمی ترکیبات، اثربخشی، ایمنی و کیفیت آنها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
سازمان جهانی بهداشت، فرآوردههای گیاهی را دربرگیرنده گیاهان، مواد گیاهی، آمادهسازیهای گیاهی و محصولات نهایی حاوی اجزای گیاهی معرفی میکند. در عین حال، WHO تأکید دارد که استفاده از طب سنتی و مکمل باید بر مبنای شواهد، ایمنی و کنترل کیفیت انجام شود.
گیاهان حاوی مجموعه گستردهای از ترکیبات طبیعی هستند. اسانسها، پلیفنولها، فلاونوئیدها، آلکالوئیدها و سایر ترکیبات فعال گیاهی میتوانند ویژگیهای متفاوتی داشته باشند. بااینحال، وجود یک ماده فعال در یک گیاه به این معنا نیست که مصرف آن گیاه الزاماً برای درمان یک بیماری مؤثر است.
برای مثال، درباره نعناع فلفلی تحقیقات بالینی انجام شده است. مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه آمریکا (NCCIH) گزارش میکند که شواهد محدودی نشان میدهند کپسولهای روکشدار روغن نعناع فلفلی میتوانند به کاهش برخی علائم سندرم روده تحریکپذیر در بزرگسالان کمک کنند؛ اما برای بسیاری از کاربردهای دیگری که به نعناع نسبت داده میشود، شواهد کافی وجود ندارد.
یکی از تصورات اشتباه درباره گیاهان دارویی این است که هر محصول طبیعی الزاماً بیضرر است. مقدار مصرف، روش آمادهسازی، سن فرد، بارداری و شیردهی، بیماریهای زمینهای و داروهای همزمان همگی میتوانند در ایمنی مصرف یک فرآورده گیاهی مؤثر باشند.
حتی کیفیت ماده اولیه اهمیت زیادی دارد. نحوه کشت، برداشت، نگهداری و فرآوری میتواند بر کیفیت یک محصول گیاهی اثر بگذارد. WHO به همین دلیل استانداردسازی، کنترل کیفیت و نظارت بر ایمنی فرآوردههای گیاهی را از موضوعات مهم این حوزه میداند.
ظاهر و بوی طبیعی گیاه، شرایط مناسب نگهداری، تمیزی محصول، مشخص بودن نوع گیاه و تهیه آن از فروشنده قابل اعتماد اهمیت دارند. گیاهان خشک نیز باید در محیط مناسب، دور از رطوبت، گرمای زیاد و آلودگی نگهداری شوند.
در نهایت، گیاهان دارویی میتوانند بخشی از سبک زندگی و فرهنگ سنتی ما باشند، اما مصرف آگاهانه آنها مستلزم شناخت صحیح گیاه، توجه به مقدار مصرف و پرهیز از جایگزین کردن خودسرانه آنها با درمان پزشکی است.
منابع: سازمان جهانی بهداشت (WHO)؛ مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه آمریکا (NCCIH).
